حاضران شگفت‌زده شدند . « 1 » همان گونه كه از پاسخ شافعى به دست مىآيد عالمان بزرگ نسبت به علوم قرآن قبل از آنكه به صورت علمى مدون درآمده يا در كتاب‌ها ضبط گردد ، آگاهى كامل داشته‌اند . جلال الدين بلقينى « 2 » نيز در كلام آغازين كتاب خود به سخن شافعى كه قبلا ذكر شد اشاره كرده مىگويد : مشهور است كه امام شافعى در گفتگو با يكى از خلفاى بنى عباس بعضى از انواع علوم قرآن را نام برد كه مىتوان در اينجا از آن بهره گرفت . « 3 » چنين دانشى از شخصيتى چون شافعى بعيد نيست ، چرا كه او در دانش و تيزهوشى و ابتكار و نوآورى و در قدرت برهان و اقامهء آن آيتى از آيات خداوند بود . در عراق كتاب الحجة را نوشت و عقايد برخى از اهل رأى را اصلاح كرد ؛ و در مصر با تأليف كتاب‌هاى متعدد به اصلاح آراء بعضى از اهل حديث پرداخت ؛ سپس قواعدى براى اجتهاد و استنباط احكام فقهى وضع كرد كه قبل از او كسى بدان نپرداخته بود . زيرا همچنان‌كه دانستيم او اولين كسى است كه در اصول فقه ، كه از علوم قرآن به شمار مىآيد ، كتابى تأليف كرد . ابن خلدون « 4 » در مقدمهء خود مىگويد : نخستين كسى كه در اين موضوع ( علم اصول فقه ) كتاب نوشت شافعى بود كه كتاب مشهورى به نام الرسالة در اين موضوع پرداخت و در آن از اوامر و نواهى ،

--> ( 1 ) . علامه سيد محسن امين در اعيان الشيعة كتابى را به نام كتاب املى فيه امير المؤمنين ( ع ) ستين نوعا من أنواع علوم القرآن و ذكر لكل نوع مثالا يخصه نام مىبرد . وى دربارهء خصوصيات اين كتاب مىنويسد : حجم آن دوازده و سه‌چهارم برگ با قطع كامل است . هر صفحه آن 27 سطر و هر سطر 22 كلمه دارد . علامه امين سپس ضمن رد نظر مصطفى صادق رافعى در كتاب اعجاز القرآن دربارهء اين اثر ، طرق روايى آن را كه به احمد بن محمد بن سعيد بن عقده مىرسد و وى به سند خود از امام صادق ( ع ) نقل مىكند ، ذكر كرده و خلاصه‌اى از كتاب را ارائه مىكند . ( اعيان الشيعة ، ج 1 : 93 - 90 ) علامه مجلسى نيز كتاب مذكور را به طور كامل و به نقل از تفسير نعمانى و به همان سند نقل مىكند ( بحار الانوار ، ج 90 ، مؤسسه : الوفاء ) بنابراين پيش از شافعى حضرت على ( ع ) اولين كسى است كه از انواع علوم قرآن سخن گفته است . ( 2 ) . عبد الرحمن بن عمر بن رسلان كنانى ، بلقينى ، ابو الفضل ، جلال الدين ( 763 - 824 ه . ق ) عالم حديث ، مفتى و قاضى مصر . از آثار اوست : التفسير ، الفقه ، مجالس الوعظ ( الأعلام زركلى ، 3 : 320 ) ( 3 ) . آغاز كتاب مواقع العلوم من مواقع النجوم . - الإتقان ، سيوطى ، ج 1 : 12 . ( 4 ) . عبد الرحمن بن محمد بن محمد ، ابن خلدون ، ابو زيد ، ولى الدين حضرمى اشبيلى ( 732 - 808 ه . ق ) فيلسوف ، جامعه‌شناس و مورخ . در تونس زاده شد . اثر مشهور او العبر و ديوان المبتدإ و الخبر فى تاريخ العرب و العجم و البربر نام دارد و مقدمهء اين كتاب شهرت خاص يافته است . ( الأعلام زركلى ، 3 : 330 )